Ի՞նչ է պատերազմը

Իր գոյության ընթացքում մարդկությունը հասցրել է շատ անգամ պատերազմներ մղել տարբեր պատճառներով:
Յուրաքանչյուր դաժան պատերազմից հետո մարդկությունը փորձել է պատերազմելու նոր, ավելի «մարդասիրական» կանոններ ստեղծել, իսկ հաջորդ պատերազմում համակարգված կերպով դրանք խախտել է:

Երկար ժամանակ պատերազմի «մսաղացն» իր մեջ ներքաշել է մարդկանց, իսկ այժմ դիտարկվում է նաև պատերազմական գործողություններին մասնակցելու ռոբոտների թեկնածությունը:

Պատմության մեջ Արիստոտելն առաջինն էր, որն օգտագործեց «արդարացի պատերազմ» արտահայտությունը:

Նրա կարծիքով, մարդիկ իրենց բնույթով տարբեր են՝ կան ազատասեր հույներ և բարբարոս ցեղեր, որոնց պետք է հպատակեցնել:

«Երբ հույները բարբարոսներին ենթարկեցնում են իրենց, նրանք անում են այն, ինչ բնությունն է թելադրում՝ վերականգնում են բնական հավասարակշռությունը: Նման պատերազմն արդար է»,-կարծում էր Արիստոտելը:

Նա համոզված էր, որ մարդու համար պատերազմելը նույնքան բնական զբաղմունք է, որքան, օրինակ, կոշիկի վերանորոգմամբ զբաղվելը. մարդը մշտապես նոր կոշիկի ու նոր պատերազմի կարիք ունի:

Մարդկության պատմությունը ցույց տվեց, որ Արիստոտելն այդ հարցում ևս չէր սխալվում:

«Քաղաքակիրթ մարդու համար գործունեություն ծավալել նշանակում է բռնության միջոցով ազատություն և լուսավորություն տարածել». այս մտքի հեղինակը շովինիստական հայացքներ ունեցող մեկը չէ, այլ Ջոն Ստյուարտ Միլն է՝ լիբերալիզմի հիմնադիր հայրերից մեկը:

Այսպիսով՝ «մյուսների» գոյության կատեգորիան միշտ էլ առիթ է եղել այդ նույն «մյուսներին» ստորադասելու և նրանց դեմ պայքարելու համար:

Եվրոպայում երկար ժամանակ քննարկումներ էին ծավալվում այն հարցի շուրջ, թե նոր աշխարհի «վայրի ազգերը» որքանով են մարդ կամ մարդ են արդյոք ընդհանրապես:

Ի վերջո, եթե նրանք հոգի չունեն, ապա, անտեսելով քրիստոնեական բոլոր ուսմունքները, նրանց կարելի է սպանել, օրինակ՝ Վիետնամական պատերազմը, որը հայտնի է նաև որպես գաղափարական պատերազմ:

Բացի փիլիսոփաներից՝ հոգեբանները ևս պնդում են, որ մարդուն բնորոշ է բռնությունը, որն արտահայտվում է այն ժամանակ, երբ նա իր դժգոհությունն այլ ազգերի, ռասաների, կրոնական կամ գաղափարական խմբերի նկատմամբ վերածում է ատելության։

Այս տեսության համաձայն՝ պետությունը ստեղծում և պահպանում է որոշակի կանոններ տեղական հասարակության մեջ, միևնույն ժամանակ ստեղծում է բռնություն գործադրելու հիմք՝ պատերազմի տեսքով։

Որոշ տեսաբանների կարծիքով, մարդու համար պատերազմն ավելի բնական է, քան խաղաղությունը:

Առաջնորդվելով այս դիրքորոշմամբ՝ ավստրիացի հայտնի հոգեբան Զիգմունդ Ֆրոյդը հրաժարվում էր «հանուն խաղաղության» շարժմանը մասնակցելուց, քանի որ պատերազմները համարում էր մարդկային բռնության նոպաների անխուսափելի հետևանք։

Էվոլյուցիոն հոգեբանությամբ զբաղվող գիտնականները, որոնք ուսումնասիրում են նաև մարդ-պատերազմ կապը, հակված են մտածելու, որ մարդկային պատերազմներն այն կենդանիների վարքի կրկնօրինակումն են, որոնք պայքարում են տարածքի կամ սննդի համար։

Կենդանիներն իրենց բնույթով ագրեսիվ են, իսկ մարդկային միջավայրում նման ագրեսիվությունը վերածվում է պատերազմի։

Կախված մասշտաբից՝ պատերազմները բաժանվում են համաշխարհային և տարածաշրջանային (հակամարտություն) պատերազմների։

Գոյություն ունեն նաև «արդարացի» և «անարդար» պատերազմներ։

Այսպես կոչված «արդարացի» պատերազմների շարքին են դասվում ազատագրական պատերազմները՝ անհատական կամ կոալիցիոն պատերազմները, որոնք համապատասխանում են ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածին, կամ ազգային-ազատագրական պատերազմները՝ ուղղված ինքնորոշման իրավունքի իրացմանը, օրինակ՝ Լեռնային Ղարաբաղի պատերազմը։

«Անարդար» կամ «նվաճողական» պատերազմները միջազգային իրավունքով որակվում են որպես միջազգային հանցագործություն։

1990-ական թվականներին հայտնվեց «հումանիտար պատերազմ» հասկացությունը, համաձայն որի՝ բռնություն կարող է կիրառվել ըստ բարձրագույն նպատակի՝ էթնիկ զտման կանխում կամ խաղաղ բնակչության պաշտպանություն։

Պատերազմի փիլիսոփայության և պատերազմող մարդու հոգեբանության մասին անդրադարձը՝ հաջորդ մասում:

Ինչպես կանխել պատերազմը

Պատերազմը ավերիչ հատկություն ունի, և մարդկության պատմության ընթացքում պետությունները տարբեր տեսակի քայլեր են ձեռնարկել պատերազմից խուսափելու համար։ Խաղաղության կառուցման փորձերը հաճախ ձախողվել են, քանի որ քաղաքական գործիչները և հանրությունները ճիշտ չեն կարողացել գնահատել պատերազմի բուն պատճառները:

Պատերազմի պատճառների մասին բազմաթիվ գործոններ կարելի է նշել, սակայն ամենակարևոր երեքն են՝ մարդու բնույթը, պետության կառուցվածքը և միջազգային հարաբերությունների կառուցվածքը։

Մարդու բնույթը կարևոր դեր է խաղում պատերազմի սկսման որոշումներ կայացնելու համար, սակայն բնույթը շատ դեպքերում երկրորդական է դառնում, քանի որ արտաքին գործոններով պայմանավորված սահմանափակումներ են լինում: Նման սահմանափակում կարող է լինել պետության կառուցվածքը, ինչպես նաև միջազգային հարաբերությունների կառուցվածքը և վերջինիս շրջանակում ուժերի հավասարակշռությունը: Օրինակ՝ Ադրբեջանը միանշանակ ցանկություն ունի պատերազմ սկսել Հայաստանի դեմ, որպեսզի կարողանա վերագրավել Ղարաբաղը, սակայն Ադրբեջանի կառավարման համակարգը և Հայաստանի հետ ուժերի հավասարակշռությունը թույլ չեն տալիս նման որոշում կայացնել։

Պետության կառուցվածքը ևս կարևոր գործոն է պատերազմ սկսելու որոշում կայացնելու համար։ Մարդկության պատմության ընթացքում կառավարման բոլոր համակարգերն էլ գնացել են պատերազմի: Չկա կառավարման համակարգ, որը բացառի պատերազմը։ Այդ առումով որոշ առաջընթաց կատարել են ժողովրդավարական կառավարման մոդելները, որովհետև հավանականությունը քիչ է, որ երկու ժողովրդավարական կառավարման համակարգ ունեցող երկրներ միմյանց դեմ պատերազմելու որոշում կայացնեն: Սակայն դա չի նշանակում, որ ժողովրդավար պետությունները չեն գնա պատերազմի: ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի մի շարք պետությունների փորձը հաստատում է, որ ժողովրդավարական համակարգերը նույնպես պատերազմում են։

Պատերազմ սկսելու հաջորդ կարևոր գործոն է միջազգային հարաբերությունների անարխիկ կառուցվածքը։ Անարխիկ կառուցվածքի պայմաններում պատերազմի զսպող գործոնը ուժերի հավասարակշռությունն է: Հաճախ այդ հավասարակշռության խախտումը հանգեցնում է պատերազմի։ Էմանուել Կանտը գտնում էր, որ անարխիկ կառուցվածքը փոխելու համար անհրաժեշտ է համաշխարհային պետություն ստեղծել, որն էլ կբացառի պատերազմը: Իրականում համաշխարհային պետության գաղափարը անիրականանալի է: Այդ իսկ պատճառով հավասարակշռությունն է պատերազմի կանխման կարևոր գործոնը:

Հետաքրքիր օրինակ է Սառը պատերազմը: Ուժերի հավասարակշռությամբ և ատոմային զենքի առկայությամբ Սառը պատերազմը այդպես էլ մնաց սառը և չվերածվեց երրորդ համաշխարհային պատերազմի:

Եթե մարդու բնույթն ու մոտեցումներն պատերազմի մասին հնարավոր լինի փոխել, ամբողջ աշխարհի պետությունները ժողովրդավարական դարձնելը գրեթե անհնարին կլինի մոտ ապագայում: Բացի այդ, անհնար է փոխել միջազգային հարաբերությունների կառուցվածքը։ Վերը նշվածը նշանակում է, որ պատերազմներ բացառելը դժվար կլինի, սակայն հնարավոր կլինի խուսափել, եթե ուժերի հավասարակշռություն լինի հակամարտող կողմերի միջև:

Պատերազմից խուսափելու լավագույն տարբերակը ուժերի հավասարակշռության պահպանումն է: Եթե կողմերից մեկը դիմում է քայլերի, որպեսզի խախտի հավասարակշռությունը, ապա մյուս կողմը պետք է քայլեր ձեռնարկի, որպեսզի վերականգնի հավասարակշռությունը: Իսկ դա հաճախ նշանակում է պատրաստվել պատերազմի: Դա է պատճառը, որ պատմության ընթացքում պատերազմին պատրաստվողները ավելի շատ են խաղաղություն բերել աշխարհին, քան խաղաղության պատրաստվողները:

Հ.Գ. Պատերազմին պատրաստվելը չի նշանակում հարձակվել, այլ՝ ստեղծել պաշտպանական այնպիսի համակարգ, որը հակառակորդին թույլ չի տա պատերազմ սկսել։

Աղբյուրներ՝
ysu.am
civilnet.am

Ձեզ նույնպես կարող է դուր գալ